Posters geven beeld van rijke Winterswijkse popcultuur

30 juli 2019

Door Erik Meinen

Popmuziek en affichecultuur zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het verspreiden van affiches was jarenlang dé manier het publiek op een optreden attent te maken. In het Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers in Doetinchem worden honderden Winterswijkse affiches bewaard die een rijk beeld geven van de plaatselijke muziekcultuur door de jaren heen. In het digitale tijdperk zijn er nieuwe methodes die verleiden tot “bandjes kieken”.

Uit de beginjaren van de Winterswijkse popmuziek zijn maar weinig postergrote aankondigingen van lokaal muzikaal vertier bewaard gebleven. Het oudst bekende affiche van een Winterswijks popevenement is echter niet het minste en betreft die van het optreden van de wereldberoemde Engelse band de Kinks op zondagavond 21 november 1965 in het Feestgebouw. Bij toeval komt het pronkstuk boven water.
Als presentator Johan Derksen in 2014 voor zijn RTL-7 programma “Derksen On The Road” op zoek gaat naar de muzikale helden uit zijn jeugd, de pioniers van de Nederpop, komt hij terecht bij Gerard Schoenaker, in de jaren 60 zanger van Les Baroques, de bekende Baarnse beatgroep die ook in het voorprogramma van de Kinks in Winterswijk speelde. Derksen zoekt Schoenaker op in zijn woonplaats Bergen (NH). Al keuvelend over de hoogtepunten uit zijn muzikale loopbaan trekt Schoenaker voor het oog van de camera een affiche tevoorschijn, die van het Kinks-concert in Winterswijk! Eind mei 2014 verschijnt de uitzending met Gerard Schoenaker op de beeldbuis. Ondergetekende krijgt bij het zien ervan bijkans een rolberoerte: een ontbrekend puzzelstukje van een van Wenters meest geruchtmakende popgebeurtenissen. Een vel papier waar al jarenlang naarstig naar gezocht is, komt plotsklaps voorbij!
Het Poparchief Achterhoek en Liemers (PAL) arrangeert met gezwinde spoed een ontmoeting met de in Steenderen (Gld.) geboren muzikant. Schoenaker wil het poparchief de gehavende poster weliswaar niet schenken, maar er mogen uiteraard wel foto’s van gemaakt worden. Op basis daarvan vindt een volledige digitale reconstructie plaats. Als het PAL in het najaar van 2015 de heuglijke gebeurtenis van het Winterswijkse Kinks-optreden met een tentoonstelling in museum Kunst Ende in herinnering roept, prijkt het “originele” affiche levensgroot aan de wand. De vermelding van drukkerij Höfte uit Hengelo (Ov.) verraadt dat deze destijds door de Rootie Tootie Club uit Hengelo, mede-organisator van de Kinks-avond, is ontworpen.
Er is echter nog een tweede affiche in omloop geweest, gemaakt door de Winterswijkse tak van de organisatie. Een van hen, Frans Huitink, weet het zich nog goed te herinneren. Ze hebben hun posterontwerp bij drukkerij van Amstel op de Markt laten verveelvoudigen. Nog jarenlang heeft hij een exemplaar, samen met de in Winterswijk achtergebleven drumstokjes van Mick Avory, in een doos bewaard. Tot groot verdriet van hemzelf én van het poparchief is de doos bij een verhuizing zoekgeraakt.
KOP’REN POMP
De collectie Winterswijkse affiches van het poparchief zou slechts een fractie geweest zijn van wat zij nu is, als Ben en Sylvia Kloppenburg, uitbaters van Tapperij De Kop’ren Pomp in de Misterstraat, deze niet drie decennia lang op hun publicatiebord in de kroeg hadden laten hangen. Of het een vooruitziende blik was ten aanzien van het bewaren van waardevol cultuurhistorisch erfgoed, louter gemakzucht of een combinatie van beide, valt niet meer te achterhalen. Feit is wel dat dankzij hen heel veel materiaal van de kliko gered is.
Tussen 1979 en 2009 worden bij De Kop’ren Pomp honderden affiches opgehangen. Alles wordt over elkaar heen opgeplakt, zodat slechts de laatst aangeleverde annonce zichtbaar is. De papierlaag op de muur wordt allengs dikker. Naar verloop van tijd is het zaakje niet meer bij elkaar te houden en vallen de eerste stapels naar beneden. Kroegbaas Ben geeft al eens wat mee aan Henk Nijman, archivaris van beroep, hopende dat het bij hem in goede handen is. Als Henks zoon Danny in 2009 het café van de Kloppenburgs overneemt, ontfermt de archivaris zich ook over de resterende posters. De gehele collectie komt uiteindelijk terecht bij Nijmans  werkgever, het Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers (ECAL). De collectie, aangevuld met wat tussen 2009 en 2014 door de nieuwe kroegbaas Danny bij elkaar verzameld wordt, is een aantal jaren geleden gearchiveerd en via internet digitaal beschikbaar gesteld.
De ruim vijfhonderd affiches van het ECAL geven een prachtig overzicht van 35 jaar postercultuur. Naast de vele concert-affiches, bevinden zich in het archief aankondigingen voor  een rijk scala aan politieke en sociaal-culturele evenementen zoals vredesmarsen, protestacties tegen kernenergie, filmhuisvoorstellingen, lezingen over onderwerpen als drugs, astrologie, aardstralen of elektrosmog, homo-soosavonden, swingfeesten en fancy fairs. Functionele blikvangers zonder poespas, niet veel meer dan een “platte tekst” mededeling, worden afgewisseld met gedetailleerde kunstwerkjes die veel meer aandacht van de lezer vragen. De verzamelde affiches zijn een spiegel van de tijdsgeest. Zo contrasteren de rauwe, minimalistische jaren 80 “do-it-yourself” zeefdrukken met de glossy digitale prints van het nieuwe millennium. Muziekgenres hebben hun eigen stijlgebonden kleurschakering: rood-geel-groen voor reggae, zwart-wit met ten hoogste één steunkleur voor punk, new wave of ska, bont fluorescerend voor acid-house.
Soms komen muzikale boodschap en maatschappijkritiek op één pamflet samen, zoals op het affiche voor een hardcoredag op Koninginnedag 1988 in de Chi Chi Club. Naast de aankondiging voor het internationale muzikale programma is het een aanklacht tegen de mogelijke opslag van vliegas en radioactief afval in Winterswijkse zoutkoepels, een discussie die in die dagen de gemoederen hoog doet oplopen.
WILDPLAKKEN
Ver voordat het digitale tijdperk zijn intrede doet is het verspreiden van affiches, naast mond-tot-mond reclame en aankondigingen in de krant, dé aangewezen manier om een muzikaal gebeuren op de kaart te zetten. Eigenaren van cafés en cafetaria’s, maar ook veel winkeliers hebben vaak wel een plekje vrij in hun zaak, voor de toonbank, op raam of deur, waar een poster opgehangen of opgeprikt mag worden. Scholen, jeugdcentra, bibliotheek en andere openbare gelegenheden waar veel jongeren samenkomen worden uiteraard  niet overgeslagen. Maar het meest aantrekkelijk is het plakken in de openlucht, op plaatsen waar het officieel niet is toegestaan: schakelkasten, transformatorhuisjes, dichtgetimmerde leegstaande panden en blinde muren. We spreken dan van wildplakken.
Vanwege het illegale karakter is wildplakken een activiteit die met name ’s avonds laat of in de nachtelijke uren wordt bedreven. Met een flinke rol posters, een kwast en een emmer behangerslijm, trekt men erop uit, bij voorkeur met z’n tweeën, zodat er tijdens de plakwerkzaamheden altijd één op de uitkijk staat. Belangrijk, want als de politie je op heterdaad betrapt, volgt er een fikse boete! Louter het zich na zonsondergang op straat begeven met lijm en aanplakbiljetten kan overigens ook al tot een aanvaring met de hermandad leiden.
Doorgewinterde plakkers weten dat met het toevoegen van suiker aan de lijm de plakkracht van een kudde bisons gegarandeerd is: handig als je wil dat je affiche niet vroegtijdig door gemeentewerkers, verzamelaars of de concurrentie verwijderd wordt.
De ‘kick’ die het geeft om de volgende dag, peddelend op je fietsje richting school of werk, het resultaat van je nachtelijke arbeid te aanschouwen, valt met geen pen te beschrijven.
BUIS VAN NUIS  
In de jaren 70 en 80 viert het wildplakken hoogtij. Om aan de ongebreidelde plaklust een halt toe te roepen zint de lokale overheid op maatregelen. Het Winterswijkse gemeenteraadslid Bea Nuis-MacKenzie (D66) komt met een goed en goedkoop plan: het creëren van vrije plakplaatsen, waar organisaties en individuen naar hartelust hun boodschap, van culturele dan wel ideële aard, mits niet indruisend tegen de wet, de goede zeden of de openbare orde, mogen aanplakken. Het eenvoudige middel dat daarvoor ingezet wordt is een op zijn kant geplaatste rioolbuis. De “buis van Nuis” wordt op een aantal plaatsen in Winterswijk neergezet en blijkt al snel een probaat middel om het wildplakken tegen te gaan.
De hoofdmoot van de aangeplakte posters betreft (muziek)culturele evenementen, maar er verschijnen ook pamfletten met een ludieke boodschap. Heel bekend zijn die van Loesje. Loesje is de naam van een fictief meisje dat posters met kritische en humoristische teksten schrijft en in de openbare ruimte plakt. De teksten van Loesje worden gekenmerkt door een positieve en humanistische benadering. Loesje wordt in november 1983 in Arnhem opgericht. In eerste instantie verschijnen de posters alleen in Arnhem en omstreken, maar al gauw blijkt dat er in Winterswijk ook een groep Loesje-plakkers actief is.
In de loop der jaren is het Winterswijkse aanbod aan vrije plakplaatsen verder toegenomen. In 2012 zijn de bestaande plakzuilen vervangen door een hoger, slanker metalen model. Ook bij de verenigingsgebouwen in de buurtschappen staan zuilen. De moeder aller plakzuilen staat op de parkeerplaats in de Sleeswijk. Het is een zogenaamde peperbus, een plak- en trafozuil ineen, in 2009 door elektriciteitsbedrijf Nuon geplaatst, ter vervanging van een transformatorhuisje aan ’t Spekende. De peperbus torent ruim vier meter de lucht in. Plakkers hebben een keukentrapje nodig om de bovenste regionen te kunnen bereiken.
De rechtbank van Amsterdam heeft eind jaren 90 in een uitspraak gesteld dat één vrije plakplaats op 8000 inwoners wenselijk zou zijn. Winterswijk mag zich op de borst kloppen, want aan die norm wordt ruimschoots voldaan.
Anno 2019 worden de plakzuilen, ook die in Winterswijk, gedomineerd door reclame-uitingen voor grote regionale of landelijke evenementen. Bedrijven met namen als Stadsbehang, Outdoor Image, Flyerman en Wildplakkenstunter plakken in opdracht van organisatoren affiches.  Zichtbaarheid is het hoofddoel van hun opdrachtgevers. Er wordt slechts op giga-afmeting geplakt, tot ABRI-formaat (118 x 175 cm) aan toe. Plaklokaties worden regelmatig gecontroleerd. Daar waar de concurrentie heeft toegeslagen wordt “ververst”. De bescheiden A2- of A3-formaat aankondigingen van lokale organisatoren vallen bij dit geweld in het niet, als ze al enige tijd op de zuilen zichtbaar blijven. De professionals zijn er niet vies van ook te plakken op niet-vrije locaties. Menig PGEM-gebouwtje moet het nog steeds ontgelden.
Curieus is dat de bedrijven die aanplakken soms dochterondernemingen hebben die door  gemeentes ingehuurd kunnen worden voor het weer verwijderen van de affiches.
Aankondigingen voor met name circus- en theatervoorstellingen vinden plaats middels rondom lantarenpalen bij elkaar geknoopte sandwich- of driehoeksborden. Hiervoor is een vergunning vereist. De borden moeten zodanig geplaatst worden dat de verkeersveiligheid niet in het geding is.
Nieuw zijn de digitale informatieportalen. In Winterswijk zijn er vier geplaatst, bij de invalswegen van de bebouwde kom. Organisaties en verenigingen kunnen – tegen betaling – hun evenement of activiteit hierop aankondigen. Binnenkort zullen de zuilen vervangen worden door full colour LED displays waarop ook advertenties van bedrijven zichtbaar zijn.
De jeugd wordt heden ten dage vooral via de sociale media op de hoogte gehouden van wat er her en der te doen is. De website en Facebook-pagina van Bandjes Kieken geeft iedere week een compleet overzicht van lokale en regionale muzikale activiteiten.

Erik Meinen is medewerker van het Poparchief Achterhoek en Liemers (PAL). In 2009 was hij eindredacteur van het boek “Popmuziek in Winterswijk – Een greep uit vijftig jaar pophistorie”. Voor de Winterswijkse 50+ Krant duikt hij in de geschiedenis van de plaatselijke (pop)muziek- en jeugdcultuur.

Foto’s:
De poster voor Back To The Eighties op 15-08-2009 bij gebouw Emma in Ratum (ontwerp: Vic Hulshof  / collectie: PAL)
– De originele poster voor het optreden van The Kinks op 21-11-1965 in het Feestgebouw (collectie PAL)
– De poster voor het optreden van The Europeans (UK) en Nighthawk op 28-10-1983 in Eucalypta (collectie PAL)
– De poster voor de hardcoredag op 30-04-1988 in de Chi Chi Club, tevens een aanklacht tegen de mogelijke opslag van gif in Winterswijk. (ontwerp: Guus Sarianamual / collectie: PAL)
– De poster voor het optreden van Navajo op 19-01-1985 in zaal Spiekerman in Meddo (collectie: PAL)
– De ruim vier meter hoge “peperbus” op de Sleeswijk, een trafo- en plakzuil ineen (collectie: PAL)


Deel dit bericht

Advertentie


Socialmedia

5 dagen geleden

De 50+ Krant
Bekijk op Facebook

Gerelateerde artikelen